Petak - 25.7.2008.

Aktuelnosti
Meteorologija
Hidrologija
Seizmologija
Ekologija
Astronomija
 
 

Automatska stanica Sarajevo - Bjelave
Prosječne dnevne vrijednosti kvaliteta zraka za dan: 23 . 7 . 2008 .
POLUTANT:
sumpor dioksid (SO2)
ugljen monoksid (CO)
azotni oksidi (NOx)
azotni monoksid (NO)
azotni dioksid (NO2)
ozon (O3)
crni dim

mg/m3:
11
250
28
9
14
43
12
 
Vrijednosti jonizirajućeg zračenja :
0.10
mSv/h

INFORMACIJA

U skladu sa Zakonom o zaštiti zraka ” Sl. Novine FBiH 33/03 ”, Pravilnikom o monitoringu kvaliteta zraka za FBiH, kao i Pravilnika o graničnim vrijednostima kvaliteta zraka, Federalni hidrometeorološki zavod je izvršio analizu raspoloživih podataka o stanju kvaliteta zraka u FBiH.Naravno da je postojeći broj stanica koje prate kvalitet zraka u FBiH nedovoljan da prezentira pravu sliku za FBiH.

Imajući ovu činjenicu u vidu, u sklopu izrade Strategije zaštite okoliša FBiH, koja je u toku izrade, planira se, a u skladu sa članom 6 Pravilnika o monitoringu kvaliteta zraka za FBiH izrada prijedloga mreže stanica za praćenje kvaliteta zraka od Federalnog interesa.

1. PRAĆENJE KVALITETA ZRAKA

Praćenje kvaliteta zraka u Bosni i Hercegovini, Zavod kontinuirano vrši od 1967 godine. Utvrđivanje kvalitativnih i kvantitativnih osobina zraka i padavina Zavod je vršio u osnovnoj mreži meteoroloških stanica. Vršimo objedinjavanje i analiziranje svih prikupljenih podataka koji se odnose na zagađivanje zraka - emisija istanje zagađenosti zraka - imisija, kao i redovno davanje informacija odgovarajućim institucijama.

U predhodnom periodu Sektor se posebno bavio, sa aspekta zraka, redovnim praćenjem stanja zagadjenosti - imisija na području Sarajeva i Tuzle a od 2006.godine i na Ivan Sedlu.

SARAJEVO - BJELAVE

Analize ovih popdataka, 24 satni uzorci, ukazuje da poslije rata opet dolazi do postepenog rasta koncentracija sumpor dioksida i dima u atmosferi grada Sarajeva, u periodu 1995 - 2007. godina da bi u toku 2001 godine došlo do manjeg pada koncentracija sumpor dioksida i dima, što se može vidjeti na priloženom grafikonu, Slika 1. Nešto niže vrijednosti ovih zagađujućih suptanci može se objasniti povoljnim meteorološkim uslovima. U zimskom periodu 2001. god. nije bilo dugih perioda sa temperaturnim inverzijama, a temperature su bile u prosjeku veće tako da se sigurno trošilo manje energije za zagrijavanje, a samim tim je i emisija zagađujućih materija u atmosferu bila manja. Upoređujući statističke pokazatelje za sumpor dioksid i dim sa graničnim vrijednostima kvaliteta zraka (GV) Tabela 1., član 9. Pravilnika o graničnim vrijednostima kvaliteta zraka, koncentracije dima prelaze GV za visoke vrijednosti, 98-i percentil.

 

Tabela 1. Granične vrijednosti kvaliteta zraka – GV u cilju zaštite zdravlja ljudi

Zagađujuća materija Period uzorkovanja Prosječne godišnje vrijednosti (mg/m3) Visoka vrijednost (mg/m3)
SO2 1 sat 90 500
(ne smije biti prekoračena više od 24 puta u kalendarskoj godini )
SO2 24 sat 90 240
( ne smije biti prekoračena više od 7 puta u kalendarskoj godini)
NO2 1 sat 60 300
(ne smije biti prekoračena više od 18 puta u kalendarskoj godini)
NO2 24 sat 60 140
( ne smije biti prekoračena više od 7 puta u kalendarskoj godini)
LČ 10 24 sat 50 100
( ne smije biti prekoračena više od 7 puta u kalendarskoj godini)
ULČ 24 sat 150 350
( ne smije biti prekoračena više od 7 puta u kalendarskoj godini)
DIM 24 sat 30 60
ne smije biti prekoračena više od 7 puta u kalendarskoj godini
(98-i percentil)
CO 8 sat   10000
O3 8 sat   150
(ne smije biti prekoračena više od 21 puta u kalendarskoj godini)

Tabela 2.Statistički pokazatelji koncentracija sumpordioksida i dima (24-satni uzorci)

 Sarajevo – Bjelave

GODINA Koncentracija SO2 (mg/m3) Koncetracija dima (mg/m3)
Csr Cmed C95 C98 Cmax Csr Cmed C95 C98 Cmax
2003 21 11 68 122 162 41 20 152 290 634
2004 24 14 74 93 134 47 27 154 241 749
2005 33 17 103 142 435 47 25 155 270 713
2006 29 21 69 94 130 35 18 132 232 285
2007 28 22 61 71 247 27 15 88 121 406

Slika 1.

Automatska stanica za praćenje kvaliteta zraka počela je saradom 2003. godine i mjeri trenutne koncentracije pet parametara zagadjenosti zraka Tabela 3. i Slika 2. 2006. godine ovoj stanici su dodata još jedan monitor za mjerenje ozona.

 

Tabela 3. Statistički pokazatelji kvaliteta zraka (satni uzorci)

 Sarajevo – Automatska stanica Bjelave

PARAMETAR SO2  (mg/m3) CO(mg/m3) O3(mg/m3)
GODINA 2003 2004 2006 2007 2003 2004 2005 2006 2007 2006 2007
PROSJEK 18 22 24 29 0.768 0.259 0.443 0.552 0.31 49 50
MAX 245 317 334 1075 10.458 5.792 6.120 6.330 4.62 148 169
P-50 8 9 12 13 0.468 0.127 0.259 0.310 0.20 45 47
P-95 66 83 86 105 2.413 1.018 1.566 1.850 0.89 97 105
P-98 107 122 128 149 4.121 1.698 2.274 2.750 1.36 108 116
P-99.9 199 230 271 370 8.957 4.268 4.230 5.170 3.56 133 155
%VALID 83.86< 98.44 93.34 83.63 97.82 99.98 99.65 99.87 89.06 95.51 81.78
#VALID 7346 8647 8177 7326 8569 8782 8729 8749 7802 8367 7164

NAPOMENA: nema dovoljan broj validnih podataka mjerenja u 2005. godini za SO

Tabela 3. nastavak

PARAMETAR NO  (mg/m3) NO2  (mg/m3) NOx (mg/m3)
GODINA 2003 2004 2005 2006 2007 2003 2004 2005 2006 2007 2003 2004 2005 2006 2007
PROSJEK 22 21 13 13 14 27 25 26 19 18 42 39 43 35 39
MAX 759 620 437 310 253 283 319 299 187 165 730 670 692 526 434
P-50 4 5 4 3 4 17 16 17 12 14 20 20 24 17 21
P-95 111 101 53 63 63 84 73 81 63 47 165 144 146 143 139
P-98 202 189 103 103 105 133 106 122 93 63 277 245 249 226 207
P-99.9 613 452 387 208 220 239 269 250 145 129 595 514 506 415 396
%VALID 85.94 99.99 98.23 99.94 89.21 85.99 99.99 98.14 99.03 92.42 85.91 99.99 98.22 99.35 91.75
#VALID 7528 8783 8605 8755 7815 7533 8783 8597 8675 8096 7526 8783 8604 8703 8037

Slika 2.

Ova stanica je postavljena na meteorološkoj stanici Bjelave u Sarajevu. Njeni podaci će upotpuniti sliku stanja kvaliteta zraka u Sarajevu.

 Utvrđeni statistički parametri koncentracija SO2, NO, NO2, NOx, CO i O3 nisu prelazili granične vrijednosti utvđene Pravilnikom.

IVAN SEDLO

Krajem 2005. godine uspostavljena je automatska stanica za praćenje kvaliteta zraka na Meteoroločkoj stanici Ivan Sedlo, po programu EMEP-a. Taj program uključuje praćenje i procjenu prekograničnog prijenosa zagađujućih tvari u zraku na velike udaljenosti u Evropi.

 U ovom Izvještaju dati su pokazatelji dvogodišnjeg mjerenja kvaliteta zraka na stanici Ivan Sedlo, Tabela 4. i Slika 3.

 Visoke vrijednosti koncentracija sumpordioksida, 99.9-i percentil kao i maksimalna vrijednost od 387 mg/m3 ukazuju na problem daljinskog transporta iz Termoelektrane Kakanj. Mora se istaći da je u istoj godini maksimalna vrijednost sumpor dioksida na automatskoj stanici Sarajevo bila nešto niža ( 334 mgSO2/m3).

 

Tabela 4. Statistički pokazatelji kvaliteta zraka (satni uzorci)

Automatska stanica Ivan Sedlo

PARAMETAR SO2 (mg/m3) NO (mg/m3) NO2 (mg/m3) NOx (mg/m3) O3 (mg/m3) PM10 (mg/m3)
GODINA 2006 2007 2006 2007 2006 2007 2006 2007 2006 2007 2006 2007
PROSJEK 24.2 33.6   1.2 4.0 4.9   5.7 61.0   27.8 28.0
MAX 386.6 302.7   335.9 50.2 58.8   540.8 153.3   428.3 225.8
P-50 18.9 30.1   0.1 2.3 2.8   3.5 62.0   21.8 22.0
P-95 64.7 71.3   4.0 13.5 18.4   21.6 102.9   70.9 73.7
P-98 99.3 103.7   5.0 18.6 27.3   29.3 110.7   98.1 97.6
P-99.9 278.3 200.0   39.2 42.3 41.1   69.2 142.5   246.7 177.9
%VALID 93.57 91.66   91.38 77.51 91.66   91.43 91.38   88.69 88.82
#VALID 8197 8029   8005 6790 8029   8009 8005   7769 7781

NAPOMENA: 2006.godina: NO i NOx – nisu pouzdani rezultati mjerenja 2007.godina: O3 – aparat nije radio

Slika 3.

TUZLA

 Praćenje koncentracija sumpor dioksida i dima u zraku grada Tuzle, na meteorološkoj stanici, ponovo je počelo 2002. godine. Upoređujući rezultate mjerenja Tabela 5. i Slika 4., 24 satni uzorci, u periodu 2002 - 2007. godina sa mjerenjima 1990 - 1991. godine, koncentracije sumpor dioksida su nešto niže dok su koncentracije dima veće, i prelaze GV za visoke vrijednosti, 98-i percentil.

Tabela 5. Statistički pokazatelji koncentracija sumpor dioksida i dima (24-satni uzorci) Tuzla – Meteorološka stanica
GODINA Koncentracija SO2 (mg/m3) Koncetracija dima (mg/m3)
Csr Cmed C95 C98 Cmax Csr Cmed C95 C98 Cmax
1990 57 26 118 619 758 7 5 21 28 71
1991 49 36 139 181 266 10 5 30 51 79
2002 33 15 122 173 234 26 16 85 100 174
2003 46 26 151 193 382 23 12 73 109 161
2004 33 19 108 160 333 20 10 71 110 161
2005 39 24 111 167 403 24 14 83 107 129
2007 55 42 144 167 251 25 15 76 121 287

NAPOMENA: 2006. godini mjerenja nisu bila kontinuirana tokom cijele godine pa nisu uključena u ovu informaciju.

Slika 4.

Od marta 2003. godine uspostavljen je i sistem za praćenje kvaliteta zraka na području Tuzlanskog kantona, kojim se vrši automatski monitoring kvaliteta zraka, koji obuhvata pet fiksnih imisionih stanica i jednu mobilnu. Grafički i tabelarno su prikazana mjerenja sa dvije stanice Skver i Tuzla1 koje se nalaze u užem centru grada Tuzla.

Tabela 6. Statistički pokazatelji kvaliteta zraka (satni uzorci)

Tuzla – Automatska stanica SKVER

PARAMETAR

SO2 (mg/m3)

NO2 (mg/m3)

CO (mg/m3)

O3 (mg/m3)

PM2.5 (mg/m3)

GODINA

2004

2005

 2004 2005 2004 2005 2006 2004 2005 2006 2004 2005
PROSJEK 35 57 32 28 1.19 1.27 1.31 46 43 37 55 66
MAX 1196 1016 258 242 11.10 10.80 9.25 186 213 165 761 584
P-50 16 30 25 20 0.75 0.80 0.80 35 35 27 32 36
P-95 127 193 89 78 3.65 3.70 3.90 119 106 100 175 225
P-98 191 277 113 106 5.05 4.74 5.00 136 121 114 257 302
P-99.9 526 651 210 194 9.00 7.83 8.18 171 153 151 675 484
%VALID 95 95 91 92 97 99 95 92 93 90 90 97
#VALID 8344 8352 8016 8100 8504 8658 8325 8090 8137 7906 7874 8523

NAPOMENA: 2006. godina - nema dovoljan broj validnih podataka mjerenja za SO2, NO2,  i PM 2.5. ; 2007. godina - nijedan parametar nema kontinuirano mjerenje tokom cijele godine

Slika 5.

 

Tabela 7. Statistički pokazatelji kvaliteta zraka (satni uzorci) Tuzla – Automatska stanica TUZLA1

PARAMETAR SO2 (mg/m3) NO2 (mg/m3) CO (mg/m3) O3 (mg/m3) PM2.5 (mg/m3)
GODINA 2004 2005 2006 2004 2005 2004 2005 2006 2004 2005 2004 2005
PROSJEK 38 73 63 23 43 1.36 1.42 1.36 39 41 64 75
MAX 1561 967 959 141 325 12.70 12.15 15.30 186 151 957 878
P-50 14 35 28 19 32 0.70 0.80 0.70 32 35 32 33
P-95 162 267 244 51 118 5.05 4.60 4.60 92 97 249 299
P-98 268 362 328 65 153 6.70 5.85 5.95 109 111 358 411
P-99.9 661 726 629 116 278 11.15 10.13 11.87 150 138 807 722
%VALID 81 95 98 76 84 77 96 94 89 86 91 75
#VALID 7078 8314 8570 6680 7358 6776 8439 8226 7776 7539 7978 6573

NAPOMENA: 2006. godina - nema dovoljan broj validnih podataka mjerenja za NO2, O3  i PM 2.5. ; 2007. godina - nijedan parametar nema kontinuirano mjerenje tokom cijele godine

Slika 6.

 

 Analizirajuči dobivene statističke pokazatelje mjerenja koncentracija SO2, NO2, CO, O3 i PM 2.5 utvrđeno da jedino visoke vrijednosti koncentracije SO2 prelaze GV.

2. KISELOST PADAVINA

Simptomatično je postepeno povećavanje  kiselosti padavina, koje istražuje ovaj sektor. Ilustrativno je to prikazano na grafikonu, Slika 7., koji pokazuje učestalost pojava kiselih padavina.  

Slika 7.

Slika 8.

 Kisele padavine, Slika 8., se pojavljuju tokom cijele godine, u ljetnom periodu registrovano je 4% do 7% kiselih padavina, a mjesec sa najučestalijim pojavama kiselih padavina je decembar sa 14%, kako se to vidi na slici. Najveći broj pojava kiselih padavina, može se objasniti već poznatom činjenicom daljinskim transportom. Analizirajući pravce vjetra, Slika 9., preko 70% kiselih padavina dolazi sa vazdušnim masama koje stižu sa sjeverozapada u odnosu na Sarajevo. Ovo potvrđuje činjenicu da lokalno zagađenje atmosfere na području BiH bitno ne utiče na učestalost pojave kiselih padavina. Naime, ona je posljedica frontalnih masa koje se zagađivane krečući preko Evrope.

Slika 9.

3. PRAĆENJE RADIOAKTIVNOSTI ATMOSFERE

 I dalje se u Bosni i Hercegovini potencira problem radioaktivnog zračenja. Svakako da je ovo pitanje jedno od bitnih životnih za stanovnike koji žive na tom području. Novine i novinara nebi trebali da ovom problemu pristupaju senzacionalistički i da javnosti prezentiraju podatke koji mogu da izazovu strah i paniku kod ljudi. Osnovni zadatak u ovakvim situacijama i novinara i relevantnih službi je da javnosti prezentiraju činjenice a ne teorijska i senzacionalistička naklapanja.

 Federalni meteorološki zavod kao institucija od interesa za Federaciju i Bosnu i Hercegovinu svakodnevno mjeri absorbovane doze jonizirajućeg zračenja. Prema podacima kontinuiranih višegodišnjih mjerenja i testnih mjerenja na području Centralne Bosne i području Hercegovine, obradom godišnjih doza, absorbovana doza jonizirajućeg zračenja iznosi 0.8 do 1.1 milisiverta godišnje (mSv/y), Slika 10. Svakako da iz ovog podatka građani ne mogu ocjeniti veličinu radijacije i zato će mo pokušati na popularan način objasniti neke pojmove i norme jonizirajučeg zračenja.

Slika 10.

Prema svjetskim istraživanjima i standardima prirodna radijacija zemlje iznosi 1.2 mSv/y, a prirodna kosmička radijacija iznosi 0.3 mSv/y. Tako da ukupna prirodna radijacija iznosi 1.5 mSv/y.

Odmah se može uočiti da su izmjerene vrijednosti absorbovane doze kod nas ispod standardnih svjetskih normativa.

Iako nije popularno tehnički detaljisati mora se ukazati na razliku između raznih tipova radijacije. Naime, absorbovana doza radijacije se iskazuje u jedinicama Grey/godinu (Gy/y). Biološki efekti absorbovane doze jonizirajućeg zračenja na organizme se iskazuje u jedinicama Sivert/godinu (Sv/y). Činjenica je da biološki efekti radijacije zavisi od tipa radijacije, odnosno od energije čestica koje uzrokuju jonizirajuće zračenje. Najmanje biološke efekte ima X-zraci, gama i elektronsko zračenje, dok veliki štetni biološki efekat izazivaju brzi neutroni, protoni i alfa čestice, a največi teška jezgra.

Ilustracije radi navodimo podatke komparativnim radiacionim dozama prirodnog zračenja: Prirodno zračenje u Australiji iznosi 2 mSv/y, u Sjevernoj Americi 3 i veće je u odnosu na izmjerene kod nas (cca 1.4 mSv/y).

Veoma opasne doze su naprimjer 5000 mSv absorbovane u toku jednog mjeseca, a smrtonosna doza je 10 000 mSv absorbovana u toku jednog dana ili sedmice.

Upoređujući ove podatke sa izmjerenim kod nas sigurno da nema mjesta ni za kakvu paniku niti za neke špekulacoije o ugroženosti gradova BiH.

Svakako da ovdje nisu uključena razmatranja pitanja postojanja područja na kojima se eventualno nalaze ostaci materijala sa osiromašenim uranijumom.

Ovi problemi su svakako aktuelni ali su sigurno, ako postoje, usko lokalnog karaktera i mogu se izolovati tako da ne utiču bitno na globalnu situaciju na području BiH.

Imajući u vidu da u Evropi radi veliki broj nuklearnih centrala i to povećava mogućnost akcesnih situacija. Iskustvo iz incidenta tipa "Černobil" pokazuje nuklearni "oblak" može preći preko više zemalja i primarno ugroziti ljudske živote.

Blagovremenim upozoravanjem mogu se primarni štetni efekti na zdravlje bitno smanjiti.

4. MEĐUNARODNE OBAVEZE I IZVJEŠTAVANJE  

U skladu sa evropskim konvencijama Sektor je primjenom Evropskog softwarea DEM (softverski paket za imisiju), koji je instaliran kod nas, izvršio obradu statističkih vrijednosti stanja zagadjenosti i podatke direktno preko interneta poslao na: ftp://info.rivm.nl/pub/llo/pub /upload/ etcaq/dem kao i ostale evropske zemlje. Ti se podaci mogu pronaći u AIRBASE na EIONET portalu EEA ( Evropska Agencija za okoliš). Ovi podaci se dostavljaju za Bosnu i Hercegovinu, saradnja i izvještavanje prema EEA se vrši već duži niz godina. Ovdje moramo istaći da Bosna i Hercegovina sa aspekta razmjene podataka o kvalitetu zraka sa EEA izvršava svoje obaveze u skladu sa zakonima iz ove oblasti u našoj zemlji, kao i Direktivama EU za oblast praćenja i analiza kvaliteta zraka . Kao potvrdu ove činjenice redovno EEA pravi analizu protoka podataka o kvalitetu zraka (EOI podaci). Na priloženoj slici “Overview for data flow AQ1 EOI data” vidi se da je Bosna i Hercegovina u grupi od 28 zemalja sa skorom od maksimalno 3 poena i da uspješno i kvalitetno obavlja svoje obaveze.

 Na drugoj slici je prikazan skor za sve zemlje Evrope koje učestvuju u razmjeni kompletnih podataka u EIONET sistemu. Tu je vidljivo da je Bosna i Hercegovina pozicionirana na 27 mjestu, uz napomenu da su zemlje Španija, Italija, Hrvatska i druge pozicionirane iza nas.

 Naravno mora se napomenuti da se u ovaj skor pored podataka o kvalitetu zraka uključena i razmjena podataka o kvalitetu i kvantitetu voda ugroženih područja, emisija u zrak i sl. Proračun emisije štetnih materija u zrak na području Bosne i Hercegovine Zavod vrši već duži niz godina. Primjenom evropskih konvencija smo dužni dostavljati ove podatke, kao i sve ostale zemlje Evrope. Za ove potrebe, kao i za potrebe kompatibilnosti emisionih podataka, Evropska zajednica je usvojila kompjuterske software pakete, pomoću koih vrši kompletan proračun svih komponenti koji zagadjuju zrak na jednom področju. Ovi paketi i sam pristup obrade podataka je poznat pod nazivom CORINAIR meteodologija Tu se posebno radi o slijedećim software paketima:

Collecter • kompletna obrada emisionih izvora zagadjivanja zraka,

·       

Reporter • komplet tabelarnih prikaza saznanja zagadjivanja u skladu sa konvencijama,

Importer • paket za povezivanje sa drugim software,

Copert • kompletna obrada zagadjivanja atmosfere od vozila.

Obzirom da se radi o veoma kompleksnim software to se ovi paketi već duže analiziraju i proučavaju u ovom Sektoru. Ostvarivana je i medjunarodna saradnja u vezi ovih software-a preko Evropskog centra ETC/AE koji radi u sklopu Evropske agencije za okoliš (EEA). Sada je Sektor u mogućnosti da vrši proračune emisije od vozila, kao i emisije od velikih izvora zagadjivanja zraka - Termoelektrane.

Sarajevo, Bardakčije 12
tel. + 387 33 27 47 15, + 387 33 27 47 00, fax. + 387 33 27 67 01,
meteobih@bih.net.ba